Sejm zgodził się na wsparcie dla artystów z niskimi dochodami. Jak zmieni się ich codzienność?

Przyjęte przez Sejm przepisy mają przede wszystkim odciążyć tych artystów, którzy żyją od projektu do projektu i nie osiągają wysokich, stałych dochodów. W głosowaniu w czwartek ustawę o zabezpieczeniu społecznym osób wykonujących zawód artystyczny poparło 232 posłów, 197 było przeciw, a 4 wstrzymało się od głosu.

W praktyce najważniejsza ma być dopłata do składek. Państwo ma ją kierować do tych osób, których średni miesięczny przychód z ostatnich trzech lat nie przekraczał 125 proc. minimalnego wynagrodzenia, czyli około 68 tys. zł rocznie brutto. Według szacunków wsparcie obejmie około 21 tys. osób.

Kogo obejmie pomoc, a kogo nie

Ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska podkreślała w Sejmie, że wokół projektu pojawiło się wiele nieporozumień. Jak mówiła, wsparcie nie jest przeznaczone „do celebrytów. Nie do gwiazd. Nie do artystów, którzy zarabiają gigantyczne pieniądze”. O przyznaniu dopłaty ma decydować dochód, a nie rozpoznawalność.

Do wyliczeń mają się liczyć wszystkie przychody, także z praw autorskich. Ważne jest też to, że z systemu wyłączeni są przedsiębiorcy. Prowadzenie działalności gospodarczej oznacza brak statusu artysty, a jego utrata następuje także po jej podjęciu.

Warunkiem pozostaje potwierdzony dorobek i wykazanie, że twórczość stanowi istotną część pracy zawodowej. Jak zaznaczyła Cienkowska, nie wystarczy samodzielnie nazwać się artystą.

Jak ma działać dopłata

Środki nie trafią bezpośrednio do rąk twórców. Dopłata będzie bezgotówkowa i automatyczna, a ZUS ma ją odnotowywać na kontach ubezpieczonych. Mechanizm ma uzupełniać składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne do poziomu liczonego od minimalnego wynagrodzenia, ale tylko w tych miesiącach, w których własne dochody nie wystarczą.

Cienkowska mówiła też, że to nie jest żaden dodatkowy przywilej emerytalny. „To nie jest dodatkowa emerytura. To co najwyżej droga do emerytury minimalnej” — wyjaśniała. Jeśli dochód artysty wzrośnie, dopłata ma maleć albo całkiem znikać.

Prawo do wsparcia będzie przyznawane na okres do 12 miesięcy. Dochody potwierdzi Krajowa Administracja Skarbowa, a w pozostałym zakresie artysta złoży oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej. Od decyzji ZUS będzie można odwołać się do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.

Decyzje, opinie i droga odwoławcza

W systemie przewidziano Komisję Opiniującą liczącą 145 osób, tak by reprezentowała wszystkie dziedziny twórczości. 120 członków mają wskazać organizacje artystów, 10 organizacje zbiorowego zarządzania, a po 5 minister kultury, minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego i prezes ZUS.

Wnioski ma analizować trzyosobowy zespół. Sama komisja nie będzie wydawać decyzji, lecz jedynie opinię. Status artysty nada dyrektor Centrum Edukacji i Pracy Artystycznej, a od tej decyzji przysługuje odwołanie do ministra kultury i dalej skarga do sądu administracyjnego. O dopłacie decyduje ZUS.

Ile wyniesie system i skąd będą pieniądze

W pierwszym pełnym roku działania, czyli w 2027, całość ma kosztować około 375 mln zł. Z tej kwoty 252 mln zł pochłoną dopłaty do składek, 101 mln zł zasiłki chorobowe i inne świadczenia, a 21 mln zł obsługa systemu we wszystkich instytucjach. Koszty administracyjne mają stanowić niecałe 6 proc. całości, a w czwartym roku funkcjonowania systemu nieco ponad 2 proc.

Finansowanie ma pochodzić z budżetu państwa, a nie ze składek innych ubezpieczonych ani z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jak wynika z założeń, fundusze ubezpieczeniowe i NFZ mają nawet zyskać nowe wpływy. Ustawa przewiduje limit wydatków na lata 2027-2036 oraz mechanizm korygujący.

Po trzech latach zaplanowano ewaluację, która ma sprawdzić między innymi, czy ktoś nie rezygnuje z etatu albo działalności po to, by wejść do systemu. Dla artystów, zwłaszcza tych z mniejszych dochodami, najważniejszy ma być jednak prosty efekt: większa pewność, że przerwy między zleceniami nie przerwą im ubezpieczenia i nie odetną od lekarza ani od ciągłości emerytalnej.