Dawne opactwo w Rudach
Historia cystersów zaczyna się w 1098 r., gdy opat Robert de Molesmens odszedł z benedyktyńskiego klasztoru w Molesmens i w Dijon, w Burgundii, powołał do życia nowy zakon, odwołujący się do pierwotnej, bardzo surowej reguły św. Benedykta. W krótkim czasie wspólnota zyskała rozgłos w całej Europie, a około 1140 r. dotarła także do Jędrzejowa. To właśnie stamtąd w połowie XIII w. sprowadzono pierwszych mnichów do Rud. Za fundatora uważa się księcia Władysława III.
W 1252 r. cystersi przystąpili do wznoszenia zabudowań klasztornych, do których wprowadzili się trzy lata później. Niedługo potem zakładali od zera kolejne wsie. Zajmowali się rolnictwem, prowadzili stawy i browar, rozwijali bartnictwo, wytwarzali węgiel drzewny oraz smołę, a także trudnili się kuźnictwem. W 1747 r. w Stodołach uruchomili pierwszy na Górnym Śląsku wielki piec opalany węglem.
Ośrodek życia zakonnego tworzył kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, którego budowę zakończono na początku XIV w. Uchodzi on za najdawniejsze sanktuarium maryjne na Śląsku. Tutejsze pielgrzymki przyciągał przede wszystkim cudami słynący obraz Matki Boskiej Pokornej. Opactwo w Rudach pełniło też funkcję ważnego zaplecza edukacyjnego. Już w XIV w. powstała przy klasztorze pierwsza szkoła, przygotowująca chłopców do życia zakonnego i stanu kapłańskiego. Z czasem została ona przekształcona w gimnazjum, prawdopodobnie pierwsze na Śląsku. Od 1765 r. przez jedenaście lat działała tu również uczelnia wyższa kształcąca przyszłych nauczycieli.
Okresy słabości przyniosły wojny husyckie w pierwszej połowie XV w., a kolejnym ciężkim czasem była reformacja. Mnisi, przyjmując poglądy Lutra, opuszczali klasztor i zabierali ze sobą najcenniejsze przedmioty. Następne trudności wiązały się z wojną trzydziestoletnią. Po jej zakończeniu przebudowano klasztor i kościół, nadając im barokowy wygląd. Zebrano wówczas imponującą bibliotekę klasztorną. Z tego samego okresu pochodzi kaplica Najświętszej Marii Panny, w której umieszczono cudowny obraz Matki Boskiej. Na północ od klasztoru wzniesiono także pałac opacki.
26 listopada 1810 r. królewski komisarz odczytał w Rudach edykt sekularyzacyjny, który zakończył ponad pięć stuleci dziejów opactwa. W chwili ogłoszenia tego dokumentu w klasztorze mieszkało trzydziestu dwóch mnichów. Ostatni cysters z Rud zmarł w 1856 r. w Cyprzanowie, gdzie posługiwał jako proboszcz. Podczas sekularyzacji biblioteka klasztorna obejmowała ponad 10 tys. tomów. Zbiory rozdzielono między śląskie biblioteki, a część przeznaczono na makulaturę.
W opactwie działał szpital wojskowy, a później stało się ono siedzibą pierwszego księcia raciborskiego, który rozpoczął przekształcanie klasztoru w magnacką rezydencję. Największe zmiany objęły otoczenie zabudowań: założono park i rozebrano część obiektów gospodarczych. Dobra rudzkie pozostały własnością rodu von Ratibor aż do 1945 r.
W styczniu 1945 r. kościół i pałac zostały ciężko zniszczone oraz podpalone przez wojska sowieckie. Ogień strawił pałac, a w świątyni naruszył główne elementy konstrukcyjne. Po wojnie kościół odbudowano, natomiast ruiny pałacu jedynie zabezpieczono przed zawaleniem.
Szeroko zakrojone prace odtworzeniowe ruszyły po 1998 r., gdy obiekt przekazano diecezji gliwickiej. Równolegle prowadzono porządkowanie i rekonstrukcję przyklasztornego parku, który dziś służy mieszkańcom okolicy jako miejsce wypoczynku i wchodzi w skład utworzonego w 1993 r. Parku Krajobrazowego „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich”.
Obecnie Stare Opactwo działa jako Pocysterski Zespół Klasztorno-Pałacowy, łącząc Sanktuarium Matki Boskiej Pokornej z Ośrodkiem Formacyjno-Edukacyjnym Diecezji Gliwickiej. Obiekt znajduje się na Szlaku Cysterskim.
fot. Stare Opactwo, Fotopolska.eu
oprac. /kp/
