Zabytkowa Stacja Kolei Wąskotorowej w Rudach

Kolej w Rudach Wielkich zaczęła działać 25 marca 1899 roku, kiedy uruchomiono wąskotorową trasę o szerokości 785 mm. Pierwszy odcinek, liczący 23,51 km, prowadził z Gliwic przez Nieborowice i stanowił początek inwestycji planowanej aż do Raciborza.

Do Paproci tor dotarł 28 lutego 1901 r. Z kolei 1 kwietnia roku następnego oddano do ruchu następny fragment, łączący Paproć z Markowicami Raciborskimi. Ostatni etap budowy zakończono 17 maja 1903 roku, doprowadzając linię do Plani, czyli dzisiejszej Płoni, będącej dzielnicą Raciborza. Cała trasa z Gliwic do Raciborza przez Bojków, Nieborowice, Pilchowice, Stanice, Rudy, Szymocice, Nędzę i Babice miała łącznie 51 km.

Już w niepełnym pierwszym roku istnienia, czyli w 1903 r., kolej obsłużyła 279 646 podróżnych oraz przewiozła 10 009 ton ładunków. Trzeba zaznaczyć, że był to najdogodniejszy sposób dojazdu na odcinku Gliwice–Racibórz. Podróż zwykłym pociągiem osobowym, z obowiązkową przesiadką w Kędzierzynie, zajmowała około 2 godzin i 20 minut.

Choć czas przejazdu koleją wąskotorową był zbliżony, zapewniała ona obsługę 10 miejscowości, które wcześniej nie miały sprawnego połączenia komunikacyjnego. Do 1945 r. roczna liczba pasażerów sięgała 700 000, a w latach 1949-1963 nie schodziła poniżej 1 miliona. Najwyższy wynik odnotowano w 1954 r., gdy z usług linii skorzystało 1 834 400 osób. W 1991 r., czyli w ostatnim roku regularnych przewozów pod szyldem PKP, podróż odbyło 90 292 pasażerów.

Mniej więcej w połowie 51-kilometrowego szlaku znajdowała się stacja w Rudach Wielkich, największy węzeł całej trasy. Funkcjonowały tam warsztaty naprawcze taboru, bocznice postojowe dla wagonów i lokomotyw, punkt obsługi parowozów oraz trójkąt torowy służący do ich obracania. Główny budynek dworcowy był dwukondygnacyjną, podpiwniczoną bryłą na planie prostokąta z poddaszem. Dach o wielu połaciach pokryto dachówką. Pierwotnie piętro i poddasze wykonano w konstrukcji muru pruskiego. Parter wzniesiono z cegły, a naroża ozdobiono boniowaniem. Na tej kondygnacji mieściły się: gabinet naczelnika stacji, nastawnia, poczekalnia dla podróżnych, kasa obsługująca ruch osobowy i towarowy oraz schronisko dla drużyn konduktorskich. Do południowej ściany przylegał jednokondygnacyjny magazyn towarowy także wykonany w konstrukcji muru pruskiego i przykryty dachem dwuspadowym. Przy tych obiektach znajdował się peron z jedną krawędzią. Równolegle do peronu, naprzeciw budynku dworcowego, ustawiono dwie duże hale: jedną przeznaczoną dla lokomotyw, drugą dla wagonów.

Obecnie z dawnej linii zachował się jedynie około siedmiokilometrowy fragment ze Stanicy przez Rudy do stacji Rybnik Stodoły oraz obiekty i układ torów w Rudach. Budynki dworcowe w Stanicy i Paproci po zniszczeniach z 1945 r. zostały odbudowane w sposób nieudany, przez co utraciły swój historyczny wygląd. W Rudach również zniszczono dawny dworzec, a obecny obiekt zachował jedynie oryginalne piwnice. Spośród hal taborowych przetrwała tylko lokomotywownia, już z nowym powojennym dachem. Halę wagonowni rozebrano w 1969 roku.

Całą linię kolejową z Gliwic do Raciborza Markowic wpisano do wojewódzkiego rejestru zabytków i od 1 marca 1993 r. objęto ją ochroną prawną. Był to pierwszy krok w kierunku ocalenia tego wyjątkowo interesującego systemu transportu szynowego, który ma za sobą ponadstuletnią historię, a jednocześnie nadal posiada walory pozwalające wykorzystywać go przez kolejne dziesięciolecia w dotychczasowej roli.

Od 2009 roku stacją zarządzał Miejski Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji w Kuźni Raciborskiej, a od 1 czerwca 2017 Gminny Ośrodek Turystyki i Promocji w Rudach. Dzięki wsparciu finansowemu gminy obiekt stopniowo odzyskuje dawny blask. Zabytkowa Stacja Kolei Wąskotorowej w Rudach należy do Szlaku Zabytków Techniki województwa Śląskiego oraz do Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego ERIH.

Dziś stacja w Rudach znów żyje. Historyczne zabudowania, w tym ponad stuletnia hala lokomotywowni, są systematycznie odnawiane. Na torach postojowych gromadzi się wyjątkowe lokomotywy i wagony, a wiele z tych eksponatów ma w przyszłości ponownie wyjechać na szlak. Już teraz można spotkać tam parowóz Las-49 oraz spalinową lokomotywę Lxd2. Okresowo na tory wyjeżdża najstarszy działający na świecie elektrowóz wąskotorowy, wyprodukowany w 1896 roku przez firmę Siemens. Do wyboru są dwie trasy: Rudy-Rybnik Stodoły-Rudy albo Rudy-Stanica-Rudy. W czasie przejazdu można podziwiać Park Krajobrazowy Cysterskie Kompozycje Rud Wielkich. Na stacji dostępne są też inne atrakcje, między innymi przejazdy drezynami, zwiedzanie z przewodnikiem lokomotywowni i kuźni kowalskiej, a także wizyta w muzeum kolejowym oraz śląskiej izbie.

Źródło: kolejkarudy.pl