Mieszkańcy małych miejscowości muszą zapłacić kaucję w lokalnym sklepie, ale nie zawsze mają możliwość oddania tam opakowania i odzyskania pieniędzy.
Do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich trafiają skargi na działanie systemu kaucyjnego. Najwięcej problemów zgłaszają osoby starsze, z niepełnosprawnościami i mieszkańcy małych miejscowości.
Rzecznik pyta resort o dostępność systemu
Sylwia Gregorczyk-Abram zwróciła się do minister klimatu i środowiska Pauliny Hennig-Kloski o analizę problemów związanych z systemem kaucyjnym. RPO wskazuje, że sam mechanizm oddawania opakowań nie jest dla wszystkich równie prosty, a przepisy nie gwarantują konsumentom szybkiego odzyskania pieniędzy.
Za niepobieranie albo niezwracanie kaucji grozi od 10 tys. do 500 tys. zł kary, jednak skarga do organów nadzoru nie rozwiązuje od razu problemu klienta. Według rzeczniczki z perspektywy obywatela istotne jest nie tylko to, czy sklep bierze udział w systemie, ale czy da się go przejść od początku do końca bez dodatkowych barier.
W małym sklepie kaucja jest, ale zwrot już nie zawsze
RPO przypomina, że placówki o powierzchni sprzedaży powyżej 200 m² muszą w pełni uczestniczyć w systemie. Mniejsze sklepy pobiorą kaucję od każdego opakowania, lecz nie mają obowiązku przyjmowania plastikowych butelek i metalowych puszek ani oddawania pieniędzy za te opakowania. Obowiązek dotyczy tam tylko szklanych butelek wielokrotnego użytku.
To szczególnie utrudnia życie mieszkańcom małych miejscowości. Mogą kupić napój w lokalnym sklepie, ale zwrot opakowania i odzyskanie kaucji często wymaga wyjazdu do innego punktu, nierzadko w innej miejscowości. Dla osób bez samochodu, starszych albo mających problemy zdrowotne koszt takiego dojazdu może być większy niż sama kaucja.
Niezgniecione butelki i brak miejsca na przechowanie
Osobną barierą jest wymóg oddawania opakowań w stanie pozwalającym systemowi je rozpoznać, czyli bez zgniatania. Przy małych mieszkaniach przechowywanie takich butelek i puszek staje się uciążliwe, a dla osób rzadko wychodzących z domu bywa po prostu trudne do zorganizowania.
Rzecznik zwraca uwagę, że niezgniecione opakowania zajmują więcej miejsca i trudniej je przenosić. Osoby starsze, z niepełnosprawnościami lub przewlekle chore nie mają też według RPO rozwiązania alternatywnego, które pozwalałoby im sprawnie oddać opakowania w inny sposób.
Automaty bez standardów dostępności
Znaczna część skarg dotyczy automatów do zwrotu opakowań. Problemem bywa wysokość urządzenia, wielkość otworu wrzutowego, obsługa ekranu, czytelność komunikatów i brak informacji dźwiękowych. Dla osób niewidomych i słabowidzących przeszkodą są ekrany dotykowe, a dla użytkowników wózków zbyt wąskie wejścia do pomieszczeń z automatami.
Branżowy standard przygotowany przez operatorów systemu nie zawiera wymogów dostępności dla osób poruszających się na wózkach, niskorosłych, niewidomych i słabowidzących – wskazuje RPO. Przepisy nie wyznaczają jednolitych norm technicznych dla takich urządzeń, co w praktyce może wykluczać część użytkowników z korzystania z systemu.
Problemy pojawiają się także wtedy, gdy automat jest przepełniony, nie działa albo odrzuca prawidłowe opakowanie. W takiej sytuacji sklep powinien przyjąć je tradycyjnie i wypłacić kaucję, jednak – jak wynika ze skarg – personel nie zawsze chce to zrobić.
Bon zamiast gotówki budzi kolejne zastrzeżenia
Do Biura RPO trafiają również skargi na bony wydawane przez automaty. Obywatele sygnalizują, że bywają zmuszani do realizowania ich w konkretnym sklepie i w określonym terminie. Osoby niewidome i słabowidzące nie mają też możliwości zapoznania się z treścią bonu.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska uważa, że bon może być techniczną formą zwrotu, ale nie zwalnia to sklepu z obowiązku wypłaty kaucji w gotówce, a wypłata nie może zależeć od kolejnych zakupów. Resort podaje też, że bon powinien być ważny co najmniej miesiąc. Ustawa nie reguluje jednak wprost ani bonu, ani terminu jego ważności.
Rzecznik podkreśla, że dla konsumenta zwrot kończy się dopiero wtedy, gdy odzyska pieniądze, a nie w chwili wydruku potwierdzenia z automatu.
Niejasna ścieżka skargi
Nieprawidłowości można zgłaszać do wojewódzkich inspektoratów ochrony środowiska. Mogą one nakładać kary od 500 zł do 20 tys. zł za brak informacji dla klientów o systemie, od 10 tys. zł do 500 tys. zł za niepobieranie lub niezwracanie kaucji oraz od 10 tys. zł do 50 tys. zł za niezawarcie umowy z operatorem.
Według RPO przepisy nie wyjaśniają jednak, w jakiej formie konsument ma zgłosić problem, jakiego trybu może się spodziewać i czy może liczyć na szybką interwencję albo rekompensatę od przedsiębiorcy. Nie wiadomo też zawsze, który inspektorat jest właściwy, a 5 z 8 operatorów systemu ma siedzibę w Warszawie.
Sylwia Gregorczyk-Abram poprosiła Paulinę Hennig-Kloski o analizę zgłaszanych problemów, przedstawienie stanowiska i odniesienie się do zastrzeżeń.
Czytaj także: Punkty zwrotu opakowań mogą powstawać przy PSZOK-ach i dworcach










.png)

















