Śladami przemysłowej historii Śląska Cieszyńskiego. Dawne fabryki, huty i kolejowe zabytki

Jesień i zima to dobry czas, by odkrywać Śląsk Cieszyński nie tylko przez pryzmat górskich szlaków, punktów widokowych i uzdrowisk. Region ma również bogatą historię przemysłową, której ślady można znaleźć w Ustroniu, Goleszowie, Wiśle i Cieszynie, a także w Bielsku-Białej. Dawne fabryki, obiekty hutnicze, kamieniołomy i konstrukcje kolejowe przypominają o czasach, gdy rozwój przemysłu wpływał na wygląd miejscowości, życie ich mieszkańców i znaczenie gospodarcze całego regionu.

Wiele z tych miejsc można poznawać również poza głównym sezonem turystycznym. Muzea i zabytkowe obiekty techniki sprawdzą się podczas chłodniejszych lub deszczowych dni, natomiast dawne zakłady, wiadukty i przemysłowe krajobrazy mogą stać się celem krótszych spacerów w pogodne jesienne i zimowe popołudnia.

Ustroń – od hutnictwa do uzdrowiska

Przemysłowa historia Ustronia jest ściśle związana z hutnictwem żelaza. W 1772 r. z inicjatywy Albrechta Kazimierza Sasko-Cieszyńskiego powstała tu huta, która dała początek większemu ośrodkowi hutniczemu. Wykorzystywano miejscowe złoża rudy żelaza, zasoby drewna i energię wody. W kolejnych latach rozwijały się kuźnie, odlewnie i zakłady metalurgiczne. W mieście funkcjonowało łącznie pięć ośrodków hutniczych, które odegrały ważną rolę w rozwoju przemysłu metalowego na Śląsku Cieszyńskim. 

Pamiątki po tej działalności można zobaczyć w Muzeum Ustrońskim im. Jana Jarockiego przy ul. Hutniczej. Placówka mieści się w budynku z ok. 1800 r., który pierwotnie pełnił funkcję administracyjną huty. Wśród eksponatów znajdują się monumentalne maszyny kuźnicze, urządzenia przemysłowe i interaktywna makieta Kuźni Ustroń. Muzeum pokazuje również związki dawnego przemysłu z późniejszym rozwojem miejscowości jako uzdrowiska. 

Goleszów – cementownia i kamieniołomy

Kolejnym miejscem związanym z przemysłową przeszłością regionu jest Goleszów. Przez dziesięciolecia rozwijała się tu produkcja cementu oparta na surowcach pozyskiwanych w pobliskich kamieniołomach. Zakład działał przez niemal sto lat, a jego historia zakończyła się w 1991 r. Wcześniej, w 1984 r., wstrzymano produkcję, m.in. z powodu wyczerpywania się złóż dobrej jakości surowca. Większość zabudowań cementowni została później rozebrana, a przemysłowy krajobraz miejscowości uległ znacznym zmianom. 

Pamięć o zakładzie zachowuje trójwymiarowa makieta Goleszowskiej Cementowni przedstawiająca jej wygląd z lat 50. i 60. XX w. Można na niej zobaczyć hale produkcyjne, budynki administracyjne, fragmenty kamieniołomów oraz system transportu wykorzystywany w zakładzie, w tym kolej wąskotorową i linową. Model pokazuje również poszczególne etapy produkcji cementu. Makieta znajduje się w Gminnym Ośrodku Kultury w Goleszowie przy ul. Cieszyńskiej 25. Zwiedzanie wymaga wcześniejszego umówienia. 

Z przemysłową przeszłością Goleszowa związane są również okolice góry Jasieniowej, gdzie wydobywano surowce wykorzystywane w produkcji cementu. Dawne wyrobiska i kamieniołomy są świadectwem tego, jak działalność człowieka przekształcała lokalny krajobraz.

Wisła – kolejowe konstrukcje w górskim krajobrazie

Przemysłowa historia regionu to nie tylko fabryki i zakłady produkcyjne. Ważną jej częścią była również rozbudowa infrastruktury kolejowej, która umożliwiała przewóz towarów, dojazdy do pracy i rozwój turystyki. Dobrym przykładem są kolejowe obiekty inżynieryjne w Wiśle, w tym charakterystyczne żelbetowe wiadukty.

Budowę linii kolejowej prowadzącej z Ustronia do Wisły rozpoczęto w okresie międzywojennym. Odcinek do Ustronia Polany uruchomiono w 1928 r., a połączenie z Wisłą Uzdrowiskiem w 1929 r. Ostatni fragment, prowadzący do Wisły Głębiec, oddano do użytku w 1933 r. Trasa wymagała pokonania trudnego, górskiego terenu, dlatego powstały na niej między innymi dwa duże żelbetowe wiadukty. 

Szczególnie interesujący jest wiadukt w Łabajowie. Ma on 120 m długości i do 25 m wysokości mierzonej od torowiska do drogi. Z kolei konstrukcja nad doliną Dziechcinki ma 68,6 m długości i 12,5 m wysokości. Obiekty pokazują możliwości ówczesnej inżynierii i skalę przedsięwzięcia, jakim było doprowadzenie kolei w głąb Beskidów. 

Cieszyn – przemysł, rzemiosło i dawne techniki produkcji

Cieszyn kojarzy się przede wszystkim z zabytkowym centrum, Wzgórzem Zamkowym i historią polsko-czeskiego pogranicza. Miasto ma jednak również tradycje związane z produkcją i rzemiosłem. Wśród miejsc pozwalających poznać dawne techniki wytwarzania znajduje się Muzeum Drukarstwa przy ul. Głębokiej.

Placówka prezentuje historię drukarstwa i rozwój technik poligraficznych. Zgromadzono w niej urządzenia, maszyny oraz wyposażenie związane z pracą dawnych drukarni. To propozycja dla osób zainteresowanych historią techniki, ale również rolą rzemiosła i lokalnych zakładów w rozwoju miast. Warto zwrócić uwagę także na Arcyksiążęcy Browar Zamkowy, którego historia sięga XIX w.

Bielsko-Biała, czyli przemysłowe dziedzictwo miasta stu przemysłów

Jednym z najważniejszych miejsc na mapie przemysłowej Polski południowej jest Bielsko-Biała. Historia miejscowego przemysłu sięga XVI w., kiedy rozwijało się sukiennictwo. Dogodne warunki do produkcji tkanin, dostęp do wody wykorzystywanej w procesach technologicznych oraz tradycje rzemieślnicze sprzyjały rozwojowi kolejnych zakładów. W XVIII w. Bielsko i Biała należały już do ważniejszych ośrodków rzemiosła w regionie, a w XIX stuleciu przekształciły się w znaczące centrum przemysłu włókienniczego monarchii austro-węgierskiej. Powstawały tu przędzalnie, tkalnie, farbiarnie i fabryki sukna. Rozwijały się również branże metalowa, maszynowa, papiernicza i spożywcza. Miasto zyskało przydomek „Śląskiego Manchesteru”, a później „miasta stu przemysłów”. 

Historię tę można poznać w Starej Fabryce przy ul. Żwirki i Wigury. Muzeum mieści się w zabudowaniach dawnej fabryki sukna i towarów wełnianych założonej przez Karola Büttnera. Zakład rozpoczął działalność w 1887 r., a jego zabudowania były stopniowo rozbudowywane wraz z rozwojem produkcji. Obecnie placówka prezentuje wystawę „Od włókiennictwa do małego fiata. Przemysł Bielska-Białej w XIX i XX wieku”. Można tu zobaczyć dawne maszyny i urządzenia, dokumenty, fotografie oraz materiały pokazujące, jak funkcjonowały lokalne przedsiębiorstwa. Ekspozycja obejmuje również przemysł metalowy i maszynowy, a motoryzację reprezentuje wyprodukowany w 1977 r. Fiat 126p z bielskiej Fabryki Samochodów Małolitrażowych. 

Dawne fabryki są widoczne także w przestrzeni miejskiej. Część poprzemysłowych budynków otrzymała nowe funkcje, dzięki czemu można obserwować, jak zmienia się sposób wykorzystywania przemysłowej architektury. Spacer po Bielsku-Białej pozwala dostrzec charakterystyczne ceglane elewacje, dawne hale i zabudowania związane z rozwojem włókiennictwa.

Pomysły na jesienno-zimowe wycieczki

Poznawanie przemysłowego dziedzictwa Śląska Cieszyńskiego może być alternatywą dla typowych górskich wycieczek, szczególnie w okresie krótszych dni i zmiennej pogody. Na naszym portalu znaleźć można także inne pomysły na krótsze i dłuższe wypady:

Kocia szajka, bajkowe studio i muzeum misiów. Pomysły na rodzinne wycieczki na Śląsku Cieszyńskim

Co warto zobaczyć na Śląsku Cieszyńskim? Oto mniej znane atrakcje regionu

Co robić jesienią i zimą na Śląsku Cieszyńskim? Wydarzenia, które przyciągają turystów

Fot. Archiwum Państwowe, Muzeum Ustrońskie, UM Goleszów, arch. red., Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej