W największym stopniu zjawisko to jest spowodowane nieformalną działalnością legalnych firm, zwłaszcza w sektorze handlowym, gastronomicznym oraz budowlanym.
Nieformalna gospodarka wciąż jest kluczowym elementem polskiego rynku, mimo że według specjalistów jej udział systematycznie się zmniejsza. Z danych udostępnionych przez Instytut Prognoz i Analiz Gospodarczych wynika, że obecnie odpowiada ona za około 17,7% polskiego PKB, co przekłada się na wartość przekraczającą 800 miliardów złotych. Szczególnie wyraźne problemy dotyczą branż obciążonych wysokimi stawkami akcyzowymi, głównie rynków wyrobów tytoniowych oraz alkoholowych.
Eksperci zauważają, że poprawiająca się sytuacja gospodarcza oraz trwały wzrost gospodarczy przyczyniają się do redukcji skali nielegalnych działań. – Udział szarej strefy w Polsce maleje. To rezultat relatywnie wysokiego wzrostu gospodarczego w ubiegłym oraz bieżącym roku, chociaż w niektórych branżach jego wielkość rośnie. Przykładem jest sektor nikotynowy. W ubiegłym roku szara strefa w handlu papierosami wzrosła prawie dwukrotnie, co jest skutkiem znacznego podwyższenia stawek podatkowych, a szczególnie podatku akcyzowego – wyjaśnia Jacek Fundowicz z Instytutu Prognoz i Analiz Gospodarczych. Raport instytutu „Szara strefa 2026” wskazuje, że po wprowadzeniu wyższych akcyz sprzedaż legalnych papierosów spadła o 13%, natomiast wpływy do budżetu wzrosły jedynie o około 3%, co odpowiada poziomowi inflacji. Z szacunków wynika, że różnica pomiędzy planowanymi a realnymi dochodami budżetowymi wyniosła około 6 miliardów zł, z czego około 2,8 miliarda zł rocznie stanowiły straty związane wyłącznie z nielegalnym rynkiem papierosów.
Specjaliści dostrzegają, że część rynku została przejęta przez grupy zajmujące się przemytem oraz nielegalnym wytwarzaniem wyrobów tytoniowych. Coraz poważniejszym zagadnieniem staje się również rozprowadzanie e-papierosów za pośrednictwem internetu poprzez zagraniczne platformy i magazyny, które nie płacą podatku akcyzowego w Polsce.
W ostatnich latach Polska znacznie zwiększyła stawki akcyzy na wyroby tytoniowe. W 2025 roku podatek od papierosów wzrósł o 25%, a kolejne podwyżki są zaplanowane na lata 2026 (o 20%) i 2027 (o 15%). Większe podwyżki objęły również tytoń do palenia, wkłady do podgrzewania tytoniu oraz płyny do e-papierosów. Zgodnie z opiniami ekspertów Polska, która wcześniej miała jedne z najniższych stawek akcyzy w Unii Europejskiej, obecnie stała się krajem, w którym opodatkowanie wyrobów tytoniowych przekracza poziom obowiązujący w wielu innych państwach wspólnotowych.
Podobne zjawiska występują także na rynku alkoholowym. Z danych IPAG wynika, że w 2025 roku sprzedaż nielegalnego alkoholu etylowego w Polsce mogła sięgnąć 23 milionów litrów, co skutkowało stratami dla budżetu państwa sięgającymi 1,8 miliarda złotych.
Czarna strefa dotyczy również innych sektorów, w tym wynajmu nieruchomości, handlu internetowego oraz sprzedaży leków i suplementów diety. W wielu przypadkach chodzi zarówno o całkowicie nielegalną działalność, jak i o legalne firmy, które ukrywają część swoich dochodów lub pracowników.
Z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że w 2023 roku nieobserwowana gospodarka odpowiadała za 8,3% PKB, w porównaniu do 11,9% w 2020 roku. Największą część tego zjawiska stanowi działalność nieformalna prowadzona przez legalnie funkcjonujące przedsiębiorstwa – 6,7% PKB, co stanowi około 81% całości. Znacznie mniejszy udział przypada na pracę nierejestrowaną (17%) oraz działalność całkowicie nielegalną (0,2%). Najwyższy udział ukrytej gospodarki odnotowuje się w sektorze handlowym, gastronomicznym oraz budowlanym, czyli w branżach, w których łatwiej jest zatuszować część obrotów lub zatrudnienia. Eksperci podkreślają jednak, że skala tego zjawiska może być niedoszacowana z powodu ograniczeń dotychczasowych metod badawczych. Na sytuację wpływają między innymi wysokie koszty energii i finansowania, niestabilność przepisów podatkowych, rosnące koszty pracy oraz wzrost stawek akcyzowych. W 2026 roku tzw. dzień zakończenia działalności w szarej strefie przypadał na 5 marca, co oznacza 65 dni działalności poza oficjalnym obiegiem.
Główny Urząd Statystyczny zapowiada nową metodologię pomiaru szarej strefy. Zmiany w analizach będą opierać się nie tylko na tradycyjnych badaniach ankietowych, lecz także na danych pozyskiwanych z elektronicznych transakcji, telefonii mobilnej, internetu oraz innych źródeł digitalnych. Według urzędników ma to umożliwić dokładniejsze określenie rzeczywistej skali działalności pozostającej poza oficjalnym obiegiem gospodarczym.
fot.
oprac. /kp/
