Gmina z dziejami ukształtowanymi przez węgiel
Stonawa (Stonava) jest gminną wsią i gminą w Czechach, w kraju morawsko-śląskim, w powiecie Karwina. Z historycznego punktu widzenia należy do Śląska Cieszyńskiego, a znaczną część mieszkańców tworzą Polacy i Słowacy. Miejscowość położona jest w Ostrawsko-Karwińskim Zagłębiu Węglowym; działa tu kopalnia ČSM należąca do spółki akcyjnej OKD, w której pracują również górnicy z Polski.
Najstarsze możliwe odniesienie do miejscowości pojawia się w źródłach z 1388 r. jako Stozna (Stoena), natomiast pierwszy pewny zapis nazwy Stonawa pochodzi z 1432 r. Parafię pw. św. Marii Magdaleny utworzono tutaj na przełomie XIV i XV w. Po likwidacji poddaństwa wieś stała się gminą na Śląsku Austriackim, w powiecie sądowym Frysztat, początkowo w obrębie powiatu cieszyńskiego, a później samodzielnego powiatu politycznego Frysztat. Od dawna zamieszkiwali ją polskojęzyczni Lachowie posługujący się odmianą gwary cieszyńskiej.
Pod koniec XVIII w. w okolicy odkryto złoża węgla, co pobudziło rozwój gospodarczy i ludnościowy regionu, a także samej Stonawy, zwłaszcza w drugiej połowie XIX w. W 1869 r. uruchomiono ważną Kolej Koszycko-Bogumińską, która miała tu przystanek pod nazwą Darków (zlikwidowany w 1967 r.). W 1850 r. wieś liczyła 1006 mieszkańców, natomiast do 1910 r. liczba ta wzrosła do niemal 4000, m.in. wskutek silnej migracji z Galicji. W 1900 r. wzniesiono szkołę ewangelicką. W 1910 r. katolicy zbudowali obecny kościół pw. Marii Magdaleny, uznawany za „perłę” architektury sakralnej tego regionu.
Po I wojnie światowej Stonawa, jako miejscowość niemal całkowicie polskojęzyczna i w 3/4 o orientacji narodowo-polskiej, została podporządkowana administracji polskiej. W 1919 r. zajęła ją Czechosłowacja. 26 stycznia 1919 r. zamordowano 20 żołnierzy 12. Wadowickiego Pułku Piechoty; dziś znajduje się tam ich zbiorowa mogiła. Ostatecznie Stonawa znalazła się w granicach Czechosłowacji na mocy arbitralnej decyzji o podziale Rady Ambasadorów z lipca 1920 r. W październiku 1938 r. Stonawa wraz z całą resztą Zaolzia została przyłączona do Polski, a po wojnie ponownie wróciła pod władzę Czechosłowacji.
W latach 50. XX w. przeprowadzono tu wiercenia rozpoznawcze, które potwierdziły występowanie warstw węglonośnych z okresu karbonu. Na tej podstawie podjęto decyzję o budowie kopalni ČSM. Liczba mieszkańców zaczęła gwałtownie maleć, gdy miejscowość zaczęła odczuwać skutki szkód górniczych. Jeszcze w 1950 r. żyło tu 4500 osób, natomiast w 2018 r. było ich już tylko 1851. Ludzie przenosili się głównie do nowych osiedli z wielkiej płyty wznoszonych w sąsiednich miastach. 20 grudnia 2018 r. w miejscowości doszło do katastrofy górniczej w kopalni ČSM.
fot. Marcin Konsek, Michal Klajban, Czesil, Nonac71/Wikimedia Commons, UG Stonawa
oprac. /kp/
